12 Współczesnych Mechanizmów Faszyzacji Świata

Nie ma jednej pełnej definicji faszyzmu. Naukowcy od lat próbują dokładnie określić, czym jest faszyzm, ale to zjawisko jest na tyle skomplikowane, że trudno je zamknąć w jednej definicji. Dziś w badaniach nad faszyzmem dominuje podejście, które traktuje go jako złożony proces – nie jedno konkretne zjawisko, lecz nakładanie się różnych mechanizmów: politycznych, psychologicznych, ekonomicznych i kulturowych. Wymienia się następujące mechanizmy jako kluczowe dla faszyzmu:
  • SKRAJNY NACJONALIZM (⁠szowinizm, ⁠ksenofobia, ⁠obrona zagrożonej tożsamości narodowej, wrogość wobec Unii Europejskiej,  ⁠tożsamość zredukowana do kwestii etnicznych, katolicyzm etniczny, ⁠wskazywanie wrogów lub kozłów ofiarnych, stygmatyzacja/eliminacja wrogów)
  • POGARDA (⁠pogarda dla praw człowieka, antyintelektualizm i pogarda dla nauki i sztuki, represyjny seksizm)
  • NIENAWIŚĆ (nienawiść do imigrantów, ⁠antysemityzm, ⁠nienawiść do uchodźców, nienawiść do LGBTQ+)
  • PRZEMOC (⁠promocja przemocy, obsesja na punkcie bezpieczeństwa, obsesja na punkcie zbrodni i karania)
  • KONTROLA (życia prywatnego i środków masowego przekazu)
  • NADUŻYCIA I KRADZIEŻE (⁠kumoterstwo i korupcja, ⁠przyzwolenie na kradzieże i oszustwa na wielką skalę, ochrona “swoich”, ⁠manipulacje wyborcze)
Co ważne → faszyzm nie działa na zasadzie jednej cechy czy mechanizmu. Naukowcy podkreślają, że faszyzm opiera się na "sieci podobieństw rodzinnych". Wyobraź sobie rodzinne zdjęcie – widzisz podobieństwo między ludźmi, ale trudno wskazać jedną konkretną cechę (np. kolor oczu czy kształt nosa), która łączy wszystkich. Tak samo jest z faszyzmem. Różne sytuacje i ruchy faszystowskie mają wspólne elementy, ale nie wszystkie muszą mieć dokładnie te same cechy.

1. Gloryfikacja przemocy

Przemoc, poświęcenie i dominacja mężczyzn przedstawiane są jako coś pozytywnego i bohaterskiego.

  1. Chwalenie ludzi, którzy politycznie ucierpieli lub często niezasadnie są przedstawiani jako ofiary, sprawia, że przemoc jest akceptowana, a podziały rosną.
  2. Grupy w internecie zamykają się we własnych poglądach, żartują z przemocy wobec kobiet i usprawiedliwiają złe zachowania.
  3. Obiecuje się mężczyznom, że znów będą najważniejsi, a winę za problemy zrzuca na kobiety i osoby LGBTQ+.

2. Instrumentalizacja tradycji, religii i tożsamości narodowej

Symbole tradycji, religii i narodowości są używane do wykluczania innych i dzielą społeczeństwo.

  1. Tylko stary porządek świata jest akceptowany, straszy się zmianami, a wszystko, co nowe lub inne traktowane jest wrogo.
  2. Władza miesza religię z polityką, przez co krytyka może być uznana za obrazę uczuć wierzących.
  3. „Europa powinna być tylko dla chrześcijan”, a „obcy” powinni być z niej wykluczeni.

3. Cyfrowy autorytaryzm i manipulacja informacyjna

Technologie cyfrowe służą do kontrolowania ludzi i wpływania na ich zachowanie.

  1. Cyfrowe „śledzenie” sprawia, że ludzie ze strachu ukrywają poglądy.
  2. Programy internetowe decydują, co widzimy, przez co powstają przeciwstawne grupy (bańki informacyjne).
  3. Portale społecznościowe są narzędziem władzy i obcych wpływów.
  4. Powielanie fałszywych wiadomości utrudnia rozpoznanie prawdy.

4. Polaryzacja i kreowanie wroga

Sprawy polityczne sprowadzane są do podziału „my kontra oni”.

  1. Temat wojny jest dla polityków kluczem do często bezzasadnego ograniczania praw obywatelskich i wolności.
  2. Negatywna narracja ma wskazać na wybrane grupy społeczne jako winne wszystkich problemów.
  3. Wskazuje się tzw. „wrogów wewnętrznych”, czyli osoby myślące inaczej, przez co rosną konflikty wewnętrzne państwa.
  4. Politycy często kreują się na tych, którzy jako jedyni są w stanie uratować naród.

5. Erozja norm społecznych

Granice tego, co wolno, są przesuwane, ludzie przyzwyczajają się do złych rzeczy.

  1. Język jest coraz ostrzejszy i kiedyś coś co szokowało staje się normalne. Ludzie coraz mniej przejmują się przemocą i obraźliwymi słowami. Mowa nienawiści i stają się normą.
  2. Następuje stopniowa dehumanizacja (odczłowieczanie) poszczególnych osób lub grup społecznych.
  3. Skrajne poglądy coraz częściej pojawiają się jako coś normalnego.
  4. Zasady demokracji są lekceważone, decyzje sądów ignorowane.

6. Podkopywanie procesów demokratycznych

Ludzie tracą zaufanie do uczciwości wyborów i demokracji.

  1. Politycy twierdzą, że wybory zostały sfałszowane, przez co rodzi się brak zaufania do procesów demokratycznych.
  2. Dostosowuje się zasady głosowania, by ci “właściwi” wygrali wybory.
  3. W sieci pojawia się wiele fałszywych wiadomości, co wprowadza chaos i trudność w ocenie rzeczywistej sytuacji.

7. Przejęcie i podporządkowanie sądownictwa

Sędziowie, sądy i trybunały zaczynają służyć politykom, a nie ludziom i prawu.

  1. Nowe zasady sprawiają, że sędziowie boją się wydawać sprawiedliwe wyroki.
  2. Politycy wybierają tych sędziów, którzy będą im posłuszni.
  3. Prawo jest wykorzystywane do ścigania „niewygodnych” osób - bez uzasadnionych powodów.
  4. Upolitycznienie trybunałów sprawia, że konstytucyjna kontrola prawa staje się niemożliwa.

8. Degradacja mediów i delegitymizacja wiedzy eksperckiej

Media i eksperci tracą szacunek i zaufanie.

  1. Profesjonalizm dziennikarzy jest podważany, a głównym narzędziem jest zarzucanie im kłamstwa.
  2. Wzrasta liczba wymyślonych historii i teorii spiskowych.
  3. Media przekazują głównie to, czego oczekuje władza.
  4. Ludzie bardziej wierzą sobie niż naukowcom, a eksperci tracą znaczenie.

9. Militaryzacja służb państwa i przemocy instytucjonalnej

Media i eksperci tracą szacunek i zaufanie.

  1. Policja jest szkolona do walki zamiast do ochrony ludzi.
  2. Przemoc służb wobec obywateli staje się codziennością.
  3. Funkcjonariusze rzadko ponoszą konsekwencje za przekroczenie uprawnień.
  4. Decyzyjne stanowiska obsadzane są na zasadzie „mierny, bierny, ale wierny”

10. Kurczenie się przestrzeni obywatelskiej

Ludzie mają mniej możliwości wspólnego działania i protestowania.

  1. Prawo teoretycznie  pozwala na protesty, ale w praktyce się je utrudnia.
  2. Organizacje społeczne (prezentujące odmienne poglądy niż władza) traktowane są podejrzliwie, zagrażające państwu. Utrudnia się ich działanie, np. poprzez brak dostępu do finansowania.
  3. Zastraszanie aktywistów prowadzi do ograniczania ich działań - efekt mrożący.
  4. Ograniczane jest funkcjonowanie związków zawodowych.

11. Manipulacja gospodarcza i władza bogaczy

Państwo wykorzystuje gospodarkę, żeby mocniej kontrolować ludzi.

  1. Kryzysy gospodarcze są wykorzystywane przez władzę jako powód do zwiększania kontroli.
  2. Politycy obiecują obywatelom pieniądze w zamian za poparcie.
  3. Znajomi polityków i ich rodziny dostają specjalne przywileje i czerpią zyski ze środków Skarbu Państwa

12. Kultura natychmiastowej reakcji i pogarda dla myślenia

Ważniejsze stają się szybkie emocjonalne reakcje niż spokojne zastanawianie się nad problemem.

  1. Politycy prowadzą kłótnie zamiast rozmów i debat (nie liczą się argumenty tylko emocje).
  2. Dają proste rozwiązania dla skomplikowanych problemów.
  3. Żadna krytyka nie jest dopuszczalna.
  4. Lekceważy się ekspertów, a opinie przychylne władzy traktuje się na równi z twierdzeniami nauki.

Idź do góry